Jak uprawiać szparagi?

Marzy Ci się własna szparagarnia, ale nie wiesz od czego zacząć? Chcesz zbierać chrupiące, zielone wypustki prosto z grządki zamiast kupować je w sklepie? Z tego tekstu dowiesz się, jak krok po kroku uprawiać szparagi w ogrodzie, żeby plonowały przez wiele lat.

Czym wyróżniają się szparagi jako warzywo?

Szparag lekarski, czyli Asparagus officinalis, to bylina o bardzo długim życiu, której jadalną częścią są młode pędy zwane wypustkami. W naturze spotkasz go na wielu kontynentach, w Polsce także, choć w ogrodzie rośnie zdecydowanie bujniej niż na dzikich stanowiskach. Po kilku tygodniach od ruszenia wegetacji z karpy wyrastają proste, soczyste pędy, które po kilku dniach zamieniłyby się w wysokie, wiechowate rośliny dorastające nawet do około 1,5 m.

Ten sam gatunek daje zarówno szparagi zielone, jak i białe. Kolor zależy wyłącznie od sposobu uprawy. Zielone wypustki rosną swobodnie nad ziemią i intensywnie się wybarwiają, bo korzystają ze słońca. Białe szparagi wyrastają w usypanych nad rzędami wałach i są ścinane, zanim dotrą do powierzchni podłoża, dlatego pozostają jasne, o delikatniejszym smaku i wymagają obierania.

Pod względem odżywczym to prawdziwa bomba w lekkiej wersji. W 100 g świeżych szparagów znajduje się zaledwie ok. 17 kcal, a jednocześnie dużo kwasu foliowego, witaminy C, E, potasu i błonnika. Dziesięć ugotowanych pędów dostarcza około 225 µg kwasu foliowego, co pokrywa blisko połowę dziennego zapotrzebowania. Błonnik daje szybkie uczucie sytości, a jednocześnie pobudza perystaltykę jelit i pomaga ograniczyć zaparcia.

Szparagi są lekkostrawne, działają moczopędnie, sprzyjają usuwaniu nadmiaru wody z organizmu i przy niskiej wartości kalorycznej pozwalają jeść duże porcje bez ryzyka przybierania na wadze.

W kłączach i korzeniach szparaga znajduje się m.in. asparagina, kumaryny i liczne związki o działaniu prozdrowotnym. Odwary z części podziemnych roślin od wieków stosowano w medycynie ludowej Europy i Azji przy problemach z krążeniem, nerkami czy reumatyzmem. W wielu krajach, od Francji po Meksyk, szparag figurował jako oficjalna roślina lecznicza i do dziś ceni się go w dietach sprzyjających pracy serca oraz nerek.

Jak przygotować stanowisko pod szparagi?

Szparagarnia to inwestycja na lata. Jedno dobrze założone miejsce będzie dawać stabilny plon przez 15–20 sezonów, dlatego wybór stanowiska i przygotowanie gleby mają ogromne znaczenie. Roślina ma silny system korzeniowy, który może sięgać nawet 3 m w głąb i rozchodzić się na szerokość około 2,5 m, więc po kilku latach szparag „wrośnie” w ogród na dobre.

Wymagania glebowe i pH

Najlepsza pod uprawę szparagów jest gleba lekka, przepuszczalna, żyzna i umiarkowanie wilgotna. Dobrze, gdy szybko się nagrzewa i nie tworzy zastoisk wody. Na ciężkich, bardzo wilgotnych ziemiach karpy łatwo gniją, częściej pojawiają się też choroby systemu korzeniowego. Odczyn podłoża powinien mieścić się w granicach pH 6,0–7,5, więc lekko kwaśne, obojętne, a nawet delikatnie zasadowe gleby sprawdzą się bardzo dobrze.

Stanowisko musi być w pełnym słońcu, a zarazem osłonięte od silnych wiatrów. Długie pędy, które w sezonie prawie dorównują człowiekowi wzrostem, łatwo się łamią przy gwałtownych podmuchach. Przy planowaniu miejsca warto też od razu usunąć większe kamienie z profilu glebowego, bo utrudniają rozwój grubych, spichrzowych korzeni. Przed sadzeniem karp dobrze sprawdza się klasyczne jesienne przygotowanie podłoża:

• głębokie przekopanie grządki wraz ze starannym odchwaszczeniem,
• wmieszanie w glebę dobrze rozłożonego obornika lub ziemi kompostowej,
• na bardzo kwaśnych glebach – zastosowanie nawozu wapniowego, np. dolomitu ogrodniczego,
• pozostawienie gleby w ostrej skibie, by zimowe mrozy ją rozluźniły.

W kolejnych latach warto dokarmiać szparagi głównie materią organiczną. Obornik lub kompost można dodawać co około trzy sezony, zawsze po zakończonych zbiorach. Gdy rośliny wyraźnie słabiej rosną, raz w roku przydaje się również umiarkowana dawka nawozu mineralnego do warzyw, podanego najlepiej w czerwcu.

Jak zaplanować szparagarnię?

Szparagi nie lubią przeprowadzek. Raz posadzone powinny rosnąć w jednym miejscu przez kilkanaście lat, dlatego rozmiar i położenie szparagarni trzeba dobrze przemyśleć. Dla jednej osoby, która naprawdę lubi to warzywo, przyjmuje się zwykle 25–30 karp, co przy kilku domownikach daje pokaźną liczbę roślin i sporą powierzchnię grządki. Warto więc wybrać fragment ogrodu, gdzie nie planujesz w najbliższym czasie stawiać szklarni czy nowych drzew.

Najwygodniej jest prowadzić szparagi w jednym lub dwóch długich rzędach biegnących równolegle do ścieżki. Będzie je wtedy łatwo odchwaszczać, ściółkować i zbierać. Dobrze sprawdza się ustawienie grządek tak, by rośliny łapały słońce przez cały dzień, a od strony zachodniej miały naturalną osłonę – na przykład żywopłot lub rząd drzew owocowych. Karpy szparagów raz dobrze przyjęte są zaskakująco wytrwałe, dlatego zlikwidowanie starej kępy bywa trudne nawet po kilku latach intensywnego koszenia.

Jak sadzić i rozmnażać szparagi?

W ogrodach najczęściej stosuje się sadzenie gotowych karp szparagów, które dają plon zdecydowanie szybciej niż rośliny z siewu. Można też przygotować własną rozsadę z nasion, co wymaga więcej cierpliwości, ale daje dużą liczbę młodych roślin. W obu przypadkach kluczowa jest jakość materiału – zdrowe, dobrze rozwinięte karpy i nasiona sprawdzonych odmian.

Sadzenie karp

Szparagi sadzi się wiosną, na starannie przygotowanych rzędach. Co około 120–160 cm wyznacza się bruzdy o szerokości mniej więcej 40 cm i głębokości około 25 cm, ziemię z rowu usypując po obu stronach w formie wałów. Na dnie rowu formuje się kopczyki z pulchnej ziemi lub kompostu, rozstawione co 30–40 cm. Na każdym kopczyku układa się karpę tak, by długie, mięsiste korzenie swobodnie opadały na boki, nie zawijając się ku górze.

Górę karpy umieszcza się na głębokości 10–15 cm poniżej poziomu gruntu. Na ciężkiej ziemi lepiej trzymać się płytszej głębokości, a na lekkich piaskach można sadzić nieco głębiej, by rośliny miały stabilniejsze warunki. Przy starszych karpach warto zwrócić uwagę na kierunek wyrastania pędów – nowe wypustki będą co roku przesuwać się w tę samą stronę. Dobrze jest więc ułożyć karpy tak, aby pędy „wędrowały” w kierunku ścieżki, a nie w stronę sąsiednich rzędów. Po sadzeniu grządkę wyrównuje się, obficie podlewa i pozostawia do ukorzenienia.

Przy uprawie białych szparagów rozstaw między rzędami powinien być większy, bo trzeba przewidzieć miejsce na późniejsze usypywanie wałów ziemnych nad roślinami. Zielone szparagi prowadzi się „na płasko”, więc międzyrzędzia mogą być węższe, a praca w takim rzędzie jest prostsza.

Rozmnażanie z nasion

Rozsada z nasion zajmuje więcej czasu, ale daje dużą swobodę w wyborze odmian. Nasiona wysiewa się na rozsadniku od początku kwietnia, w rzędy oddalone o 40–45 cm. W rzędzie nasiona umieszcza się co 4–5 cm na głębokości około 2 cm. Gdy siewki wzejdą, przerywa się je tak, by między młodymi roślinami pozostało po 10 cm wolnej przestrzeni. Dzięki temu szparagi lepiej się rozrastają i tworzą mocniejsze karpy.

Jesienią ścina się nadziemne części roślin, a przed nadejściem mrozów rozsadnik osłania warstwą liści lub słomy. Wiosną następnego roku karpy są gotowe do przesadzenia na miejsce stałe. Najlepszy termin przypada na przełom marca i kwietnia, gdy ziemia już rozmarzła, ale nie jest jeszcze przesuszona. Dobrze wyrośnięta karpa powinna mieć co najmniej 15 długich korzeni i kilka wyraźnych pąków w części centralnej. Sadzi się je w bruzdach tak samo jak karpy kupione u producenta materiału szkółkarskiego.

Jak pielęgnować i zbierać szparagi?

Szparagi wymagają cierpliwości. W pierwszym i często także w drugim roku po posadzeniu karp nie zbiera się wypustek lub zbiera się je bardzo oszczędnie. Roślina musi zbudować silny system korzeniowy, inaczej kolejne sezony będą słabsze. Od trzeciego roku można rozpocząć regularny zbiór, który w dobrze prowadzonej szparagarni trwa nawet 10–12 lat na wysokim poziomie plonowania.

Pielęgnacja w pierwszych latach

Największym wrogiem młodych szparagów są chwasty i susza. W pierwszych dwóch sezonach trzeba bardzo pilnować, by rośliny nie zarosły i miały stały dostęp do wody. Karpy, mimo że w przyszłości korzenią się głęboko, początkowo korzystają z wierzchnich warstw gleby i szybko reagują na przesuszenie. Przyda się też regularne nawożenie materią organiczną i lekkie zasilanie mineralne po okresie zbiorów.

Warto wprowadzić prosty plan pielęgnacji, który ułatwi utrzymanie szparagarni w dobrej formie:

• regularne pielenie międzyrzędzi i wokół karp, najlepiej płytkim narzędziem, aby nie uszkodzić korzeni,
• podlewanie w czasie dłuższej suszy, szczególnie w pierwszych dwóch latach po posadzeniu,
• ściółkowanie między rzędami kompostem lub zrębkami, co ogranicza chwasty i parowanie wody,
• ścinanie zasychających pędów jesienią i usuwanie ich z ogrodu,
• w miejscach narażonych na wiatr – podwiązywanie wysokich pędów do prostych podpór lub linek.

Jesienią, po ścięciu pędów, warto zasilić grządki warstwą kompostu. Rośliny lepiej zimują i startują wiosną z większą siłą. Na cięższych glebach dobrze działa lekkie spulchnienie międzyrzędzi, które poprawia napowietrzenie i ogranicza ryzyko zgnilizn. W szparagarni, gdzie pędy są wysokie i miękkie, bardzo pomocna bywa też prosta konstrukcja przypominająca rusztowanie dla malin – dwa rzędy palików połączonych linką stabilizują rośliny w czasie silniejszych wiatrów.

Zbyt wczesne i zbyt obfite cięcie młodych wypustek osłabia karpy, skraca żywotność szparagarni i wyraźnie obniża plon w kolejnych latach.

Zbiory i przechowywanie

Pierwszy większy zbiór rozpoczyna się zwykle w trzecim roku uprawy. Dobrym sygnałem, że rośliny są gotowe, jest sytuacja, gdy pod koniec drugiego sezonu część pędów osiąga około 150 cm wysokości i ma kilka grubych odgałęzień. Sam zbiór trwa od końca kwietnia do maja, na plantacjach w pełni sił nierzadko przedłuża się do pierwszej połowy czerwca, ale nie później niż do około 20 czerwca.

Do cięcia wybiera się wypustki o długości 15–20 cm, twarde u podstawy, ze zwartą, niezakwitniętą główką. Szparagi zielone zwykle zbiera się raz dziennie, najlepiej o stałej porze. Wypustki ścina się przy powierzchni ziemi ostrym nożem lub sekatorem i odkłada delikatnie, by nie połamać kruchych główek. Przy uprawie szparagów białych zbiory prowadzi się nawet dwukrotnie w ciągu doby, tak aby pędy nie zdążyły przebić się ponad powierzchnię wału ziemnego.

Świeżo ścięte szparagi powinny jak najszybciej trafić do chłodnego, zacienionego miejsca. Schłodzenie bezpośrednio po zbiorze wyraźnie wydłuża trwałość wypustek i pozwala przechowywać je w lodówce przez kilka dni bez wyraźnej utraty jędrności. Najbardziej soczyste i aromatyczne są oczywiście pędy zjedzone tego samego dnia – prosto z ogrodu lub po krótkim gotowaniu czy blanszowaniu.

Jakie odmiany, choroby i szkodniki szparagów warto znać?

Wybór odmiany wpływa na plenność, jakość wypustek i podatność na choroby. Na rynku dominują odmiany holenderskie o przewadze roślin męskich oraz niemieckie odmiany dwupienne. Różnią się one wymaganiami glebowymi, odpornością na choroby i przeznaczeniem do uprawy na szparagi białe lub zielone.

Popularne odmiany

Odmiany męskie, takie jak ‘Gijnlim’, ‘Franklin’, ‘Grolim’, ‘Backlim’, ‘Avalim’ czy ‘Herkolim’, tworzą wypustki bardzo wyrównane pod względem grubości i zazwyczaj plonują wyjątkowo obficie. Wymagają jednak nieco lepszych gleb oraz staranniejszego nawożenia i nawadniania. Odmiany dwupienne pochodzące z Niemiec – m.in. ‘Eposs’, ‘Huchel’s Alpha’ i ‘Schwetzinger Meisterschuss’ – dają nieco mniejszy plon, ale są mniej wymagające względem stanowiska i dobrze sprawdzają się w amatorskich ogrodach.

Wybrane odmiany warto porównać w prostej tabeli, która pomoże dobrać je do warunków w Twoim ogrodzie:

W uprawie przydomowej często wygrywają odmiany o nieco mniejszym plonie, ale większej odporności na choroby i mniejsze wymagania wobec gleby. Dzięki temu szparagarnia wymaga mniej zabiegów ochrony, a rośliny lepiej znoszą lata o skrajnie suchym lub wyjątkowo wilgotnym przebiegu.

Najczęstsze choroby

Na szparagach pojawia się kilka groźnych chorób grzybowych. Rdza szparaga objawia się od kwietnia w postaci żółtych, potem pomarańczowych plam, które latem zamieniają się w rdzawobrązowe skupienia zarodników. Silnie porażone pędy szybko żółkną i zamierają, co mocno ogranicza plon. Szara pleśń z kolei atakuje w drugiej połowie sezonu, gdy jest wilgotno i chłodno – pędy żółkną, pokrywają się szarym nalotem i zasychają.

Groźna bywa też zgnilizna korzeni i podstawy łodygi, która często rozwija się na ciężkich, podmokłych glebach oraz purpurowa plamistość pędów, dająca brunatne, powiększające się plamy z jaśniejszym środkiem. Podstawowe metody ograniczania chorób to zakładanie szparagarni na nowych, przewiewnych stanowiskach, unikanie nadmiernego zagęszczenia i usuwanie resztek roślinnych jesienią. W ochronie biologicznej stosuje się biopreparaty Biosept Active i Polyversum WP, a przy silnych porażeniach fungicydy takie jak Amistar 250SC czy Switch 62,5WG.

Szkodniki w szparagarni

Najbardziej dokuczliwym szkodnikiem szparagów bywa poskrzypka szparagowa. To niewielki, intensywnie zabarwiony chrząszcz, który żeruje na młodych pędach i liściach, a jego larwy zjadają tkanki, zostawiając postrzępione resztki. Dorosłe osobniki przy dotknięciu spadają nagle na ziemię, dlatego w ogrodzie bardzo dobrze sprawdza się ręczne strząsanie ich do słoika z wodą z dodatkiem płynu do mycia naczyń i odrobiny oleju. Przy regularnym „odławianiu” populację tego szkodnika można utrzymać na bezpiecznym poziomie.

Na szparagach mogą pojawiać się również mszyca szparagowa, trzep szparagówka czy śmietka glebowa. Ich szkodliwość silnie spada, gdy jesienią starannie usuwa się i niszczy zaschnięte pędy, w których zimują jaja i larwy. W ogrodzie przydomowym rzadko potrzeba sięgać po środki chemiczne. Dużo lepiej działa systematyczna pielęgnacja, zachowanie bioróżnorodności oraz ręczne ograniczanie szkodników, zanim zdążą mocno uszkodzić rośliny. W dobrze prowadzonym warzywniku szparagi okazują się zwykle jedną z najbardziej długowiecznych i wdzięcznych bylin jadalnych.